2019/08/24 - شنبه 2 شهريور 1398
2019/08/24 - شنبه 2 شهريور 1398
در آینه رسانه ها
مشروح خبر


فضای عمومی شهر چیست و چگونه فضاهای شهر را برای عموم مناسب کنیم؟

محمدکریم آسایش،کنشگر و پژوهشگر شهری طی یادداشتی که در اختیار خبرگزاری شهرنوشت قرار داده است به توضیح قلمروهای عمومی شهر پرداخته و توصیه‌هایی را دراین مسیر پیش رو قرار داده است.

فضای عمومی شهر چیست و چگونه فضاهای شهر را برای عموم مناسب کنیم؟
1398/5/22 12:9:0|print

 

«یک پیاده‌ راه شهری به خودی خود معنایی ندارد. چنین پیاده‌ راهی چیزی جز یک انتزاع نیست. پیاده راه تنها در پیوند با ساختمان ها، کاربری هایی که در آن محاط است و یا در ارتباط با سایر پیاده راه های بسیار نزدیک معنا می یابد. این مساله در مورد خیابان ها نیز مصداق دارد. به این معنا که آن ها نیز در خدمت مقاصدی علاوه بر عبور و مرور وسایل نقلیه درون خود هستند. خیابان ها و پیاده راه هایشان عمده ترین مکان های عمومی یک شهر، اصلی ترین ارگان های حیاتی آنند...... نشانه یک ناحیه شهری موفق آن است که فرد در خیابان های مملو از بیگانگان آن احساس امنیت فردی و اطمینان کند.... یک خیابان شهری که در درون خود برای مواجهه با بیگانگان و حفظ سرمایه های خود،فارغ از حضور بیگانگان تجهیز شده است- همانگونه که خیابان های موفق محلات شهری چنینند- باید دارای سه کیفیت اصلی باشد:
اول، مرزبندی روشنی بین فضای عمومی و خصوصی آن وجود داشته باشد. فضاهای خصوصی و عمومی نمی‌توانند آنگونه که به صورت نوعی در پروژه های خانه سازی یا حومه ها دیده می شود، در یکدیگر نفوذ کنند.
دوم، چشم ها باید به روی خیابان گشوده باشند؛ چشم هایی که به صاحبان مسلم خیابان تعلق دارند. ساختمان های خیابانی که برای مواجهه با بیگانگان، همچنین تضمین امنیت آنها و ساکنان خود تجهیز شده باشد، باید رو به سوی خیابان داشته باشند. ساختمان ها نمی توانند پشت یا سمت خالی خود را به سوی خیابان بگیرند و آن را کور کنند.
و سوم آن که پیاده راه ها باید پیوسته مورد استفاده قرار بگیرند؛ چه برای افزودن به تعداد چشم های کارایی که به خیابان دوخته می شوند و چه برای تشویق تعداد کافی مردم ساکن در ساختمان های طول خیابان، برای نگریستن به پیاده روها.» جین جیکوبز، مرگ و زندگی شهرهای بزرگ آمریکایی
جیکوبز به ما چه می گوید؟
1- فضای عمومی شهر، یک فضای خاص و ویژه نیست. پیاده رو ها، پیاده راه ها و خیابان ها هم فضاهای عمومی شهر هستند.
2- مهم ترین عنصر فضاهای عمومی شهر، بیگانگان هستند. یعنی تنوع اجتماعی، پذیرش اجتماعی و فراگیری اجتماعی.
3- فضای عمومی شهر بیش از کالبد و فیزیک خود، در رابطه با سایر کالبدها و کاربری ها و فعالیتهایش معنادار می شود.
4- استفاده از فضای عمومی به اندازه طراحی فضای عمومی اهمیت دارد.
آنچه در طرح ها و تجارب فضاهای عمومی در تهران بیشتر با آن مواجه هستیم توجه به کالبد فضای عمومی به عنوان فضایی جدا و خاص و طراحی یا اقدام برای تولید آن است. پیاده راه ناموفق 17 شهریور، پلازای هفت تیر، ایوان انتظار میدان ولی عصر و در آینده نزدیک پل سبز زندگی، همه نمونه هایی از این نگاه و اقدام هستند. حتی مواردی مانند سی تیر یا پل طبیعت نیز که به فعالیت در آنجا توجه شده است، هم رویکرد تک عملکردی در فعالیت و هم انتزاع آن از کاربری های پیرامون، در عدم موفقیت آنها موثر بوده است.
ویژگی دیگر اقدامات برای فضاهای عمومی در تهران، نگاه به فضای عمومی به عنوان یک سازه قابل ساخت است که می توان آن را یکباره تولید کرد، می توان یکباره خیابانی را یک طرفه کرد(خیابان ویلا)، می توان یکباره خیابانی را به طور کامل از تردد سواره ممنوع کرد(17 شهریور)، می توان ناگهان حفره ای ساخت و آن را فضای عمومی خواند (ایوان انتظار میدان ولی عصر)، همانطور که می توان با بزرگراهی محلاتی را ناگهان نابود کرد(نواب و امام علی)، به لحاظ شیوه اقدام تفاوتی وجود ندارد گرچه در ظاهر نتایج متفاوتی دنبال می شود. همانطور که یک بزرگراه برای زندگی محلی می تواند خطرناک باشد، یک پیاده راه هم اگر ذی اثران(جمع ذی نفعان و ذی ضرران) را درنظر نگیرد،برای زندگی محلی و شهری خطرناک است.
اگر صحبت از فضای عمومی می کنیم، یک عمومی هم وجود دارند که باید به آنها توجه شود، به آنها اطلاع رسانی شود، نیازهایشان سنجیده شود، در طراحی مشارکت داشته باشند، منافع جمعی و خصوصی شان مورد ملاحظه قرارگیرد، وگرنه فضایی ساخته می شود به نام عموم اما علیه عموم.
این لحاظ عموم وقتی اتفاق می افتد که تولید فضای عمومی یک فرایند تکاملی باشد و نه یک کن فیکون و خلقت و ساخت و ساز. یکی از روش های بنیادی و رایج برای فرایند تکاملی ِ تولید فضای عمومی، شهرسازی تاکتیکی است. روشی که شامل شیوه هایی چون پلازاها و پارک های موقت/ پارکلتها، بلوک های بهتر، خیابان های آرام، کتابخانه های سیار، خیابان های باز،کامیون/ون های غذا،دستفروشان، اصلاح تقاطع ها، مسیریابی چریکی، خیابان های بازی، خیابان های ورزش و ...است.
تولیدِ فضای عمومی باید با سیاست های اجتماعی و اقتصادی و برنامه ریزی شهری شهرداری همخوان و همراستا باشد. نمی توان سیاست حذفِ دستفروشان را در پیش گرفت اما به دنبال فضای عمومی بود، نمی توان از مال سازی حمایت و کسب و کارهای محلی را تضعیف کرد و از فضای عمومی گفت، نمی توان کوچه، این پایه ای ترین و خرد ترین فضای عمومی شهر را زوال بخشید و انتظار فضای عمومی مطلوب را داشت، زیرا وقتی فضای عمومی در خردترین سطح زندگی روزمره شهری تجربه و تمرین نشود، نمی توان در سطوح گسترده تر شاهد رفتار مطلوب در فضای عمومی بود و نمی شود که به مناسب سازی و دسترس پذیری بی توجه بود و ادعای فضای عمومی داشت، فضایی که معلول، سالمند و والد با کالسکه نتواند به آن دسترسی یابد یا از آن استفاده کند، فضایی عمومی نیست. همچنین توجه به فضای عمومی باید تبدیل به یک رویکرد در تخصیص بودجه های سالانه شهرداری شود. ذکر این نکته مهم است که پروژه های فضای عمومی در قیاس با پروژه های سواره محور، پروژه هایی کم هزینه ولی دارای فایده بخشی گسترده و چندبعدی هستند اما این رویکرد هنوز در بودجه سالانه شهرداری انعکاس نیافته است.
چنان که در ابتدا گفته شد، فضاهای عمومی یک فضاهای خاص نشان گذاری شده در شهر نیستند(مگر فقط دکور و ویترینی از فضای عمومی را جدا از کارگاه ساختمانیِ شهر مدنظر داشته باشیم) بلکه پیاده روها، کوچه ها، خیابان ها، خرده فضاهای محلی، اینها همه فضاهای عمومی شهری هستند و برای مثال شناسایی و بهسازی فضاهای بی دفاع، ناامن و نقاط کور که در بند 2 ماده 69 برنامه سوم شهرداری آمده است، اقدامی در جهت گسترش و تقویت فضاهای عمومی است و اتفاقا به دلیل خصلت عمدتا محلی تر آن، یک اقدام پایه ای است. درگذشته طرحی وجود داشت و در مناطقی از تهران اجرا شد تحت عنوان«طرح کاهش خطرپذیری فضاهای شهری برای بانوان» که به صورت مشارکتی توسط زنان محله، این فضاها و نقاط بی دفاع و ناامن شناسایی می شد، عوامل ایجاد مخاطره در فضاهای شهری برای زنان کشف می شد و در نهایت به شکلی مشارکتی، طرح هایی برای حل آنها طراحی و در حدی که اعتبار تخصیص می یافت یا امکان جذب حمایت های مالی بود، اجرا نیز می شد که اکنون نیز می توان از ظرفیت آن برای تحقق همین بند 2 ماده 69 برنامه سوم شهرداری در راستای دستیابی به شهر امن بهره برد.
در پایان به شهرداری تهران توصیه می شود که تغییر برای گسترش فضاهای عمومی را از پایین و سطح خرد و محلی و با تأکید بر محلات کم برخوردار و آسیب دیده آغاز کند تا پروژه های بزرگ مانند پلازاهای شهری.

حسن این مسیر در تأمین عدالت اجتماعی و فضایی، کاهش آسیب های اجتماعی و ارتقای امنیت و ایجاد پشتوانه های اجتماعی و محلی برای رویکرد انسان محور در شهر است و در سطح شهری، بیشتر به مناسب سازی فضاها و بازگرداندن آن به عموم تمرکز کند(نظیر گشایش نرده های چهارراه ولیعصر، فاطمی و ده ها فضای عمومیِ انسداد یافته در شهر).

یادداشت ها
تبلیغات
خواندنی ها